DÖRTDİVANCA SÖZLÜK |
KELİMELER |
MÂNALARI
(ANLAMLARI) |
Abdestlik |
Lavabo (abdest alinan
yer) |
Abıca |
Amca |
Afur |
Ahırda hayvanların ot
ve saman yedikleri oluk. |
| Ağıl |
Koyun,
keçi ve sığırların akşamları toplandığı, avla, çakıl yada
çalı-çırpı ile etrafı gerili yer. |
| Ağnanma |
Yuvarlanma,
toprak külü içinde debelenme. |
| Arnaç |
Karşı
yaka, karşı taraf (Arnacında=Karşısında) |
| Aslı va mı? |
Doğru mu? |
Avla |
Tarlaların kenarına
hayvanlar girmesin diye ince ağaçlardan yapılan yatay çit (ince ağaçların
uzunlamasına seyrek olarak kazıklara çakılmasıyla yapılır )
 |
| Avurt |
Yanağın
iç kısmı |
| Avuz |
Yeni doğum yapan ineğin koyu kıvamsı ilk sütü. |
| Azık |
Yiyecek |
| Bacaomzu |
Davulbaz. Baca kemeri |
| Bağırdak |
Eski
beşiklerde çocuğa sarılarak örtülen bez |
Bazımaç |
Bazlama, bir tür ekmek.
 |
| Bıçkı |
Testere,
veya eskiden su gücüyle tomruk biçilen yer, mekan. |
Bıldır |
Geçen sene |
Bıza |
Buzağı |
Bocut |
Plastik su kabı
 |
| Bolupazarı |
Pazartesi
günü |
Bostan |
Sebze tarlası |
| Böğür |
Yan
(Böğründe=Yanında) |
| Bürgün |
Yarından sonra |
Bürke |
Üstü çatılı genişçe su
kuyusu. İçinde Yeleli ve cıbır
 yerel isimli (Bir tür semender) canlılar
bulunurdu. |
|
|
| Cağlık |
Eski köy
evlerinde içinde banyo yapılan dolap
 |
| Cember |
Püsküllü
bayan baş örtüsü.
 |
Ceyran |
Elektrik |
| Civil civil |
Mini minnacık |
| Cizelek |
Sığırların sıcak havalarda sineklerden huylanarak koşması |
| Cıba |
Tüyü
kırkılmış davar |
| Cılımbız |
Çelimsiz, zayıf |
| Cırcır |
Fermuar |
| Cırlamak |
Bağırmak |
| Cıs |
Ateş
yakması veya ateşten küçük çocukları korkutmak için söylenir. |
Cızık |
Yavru kuş |
Culuk |
Hindi |
| Çakıl |
Taştan
yapılan harçsız duvar, set. |
| Çağa |
Perşembe
günü |
Çaput |
Temizlik Bezi |
Çat |
Yaya veya su
yollarının birleştiği yer mekan. |
| Çedük |
Çocuk
ayakkabısı |
| Çekel |
Pulluktaki toprakları temizlemek için kullanılan, öğrendeye takılan
yassı demir. |
Çekim |
öküzlerle arabanın
ön dingilini birbirine bağlayan çatal ağaç |
| Çepiş |
Dişi keçi davarı |
| Çerçici |
Seyyar bakkal |
Çıkrık |
Yünden ip yapmaya
yarayan yuvarlak alet.
 |
| Çılbır parası |
Hayvan
satışlarında, hayvan tüccarı tarafından hayvan sahibinin çocuklarına verilen para |
| Çırpı |
İnce
ağaç dallarından odun yığını |
| Çıt çıt |
Birbirine
geçmeli düğme |
| Çon |
Kalça |
Çörten |
Pınar ve su kaynaklarına
yapılan ağaçtan küçük oluk. Suyun toplanması için az yüksekçe bir yere taş ve
toprakla havuz yapılır, toplanan su bu ağaç oluktan akardı. Bir tür çeşmedir.
Yayla yollarlıda veya yaylalarımızın içlerinde bulunurdu bu çörtenlerden.
Şimdilerde bunların yerini iptidai, çirkin beton veya hazır mozaik çeşmeler almakta
ve üzerine hayrat yazmaktadır. Ben bu hayıra dua etmiyorum. Hayır yapılacaksa özüne
sadık kalınarak yapılmalıdır.
 |
| Çükündürük |
Şeker pancarı |
| Dam |
Ahır,
Büyük baş hayvan barınağı. |
Daraba |
Tahtaların dik olarak
avlaya cakılması sonucu ortaya çıkan bahçe çiti
 |
Davulbaz |
Bacaların ön
kenarında öte beri konulan kemer. Genellikle idare lambaları, askerlik fotoğrafları,
sıkça kullanılan iğne-iplik, kirpit (kibrit) gibi şeyler buraya konulurdu. |
Debildemek |
hareket etmek,
kıpraşmak |
| Demin |
Az önce |
Deyha |
Orada ,"Bak
deyha" yani bak orada :o) |
Deynek |
Baston sopa |
Deze |
Teyze |
Dibek
dövmek |
Oyuk taşın içinde
ağaç tokmaklarla ekini ezilene kadar vurarak bulgur veya keşkek yapmak
 |
| Direcen |
Bir şeyi ayakta tutmak için altına konulan manivela |
| Dolak |
Boyun
atkısı veya bel veya şapka etrafına sarılan bez. |
| Dombay |
Kömüş
(Camış) erkeği |
| Don |
Kadın
şalvarı veya iç giyeceği |
| Don yağı |
İç
yağı. Hayvanlanların kesilmesi sonucunda ortaya çıkarılan beden yağı. |
| Eğirmek |
Yün ve
benzeri şeyleri iplik yapmak. |
Elemme |
ip sarmaya yarayan tahta
bir diğer edevat |
| Elezzahman |
Gökkuşağı
 |
| Ellik |
Eldiven |
| Eme Yaramak |
İşe Yaramak |
| Emsüz |
Beceriksiz,
bir işi başaramayan |
Endi gün |
Dünden bir önceki gün |
Epsüt |
Öküz arabası
tekerleğinin barmaklarının ucuna takılan eğri ağaç(yani arabanın cantı gibi
bişey) |
| Eskeri |
Çivi, mıh
veya çok soğuk anlamında da kullanılır. |
| Evitleme |
Ayıklama, ayırma |
Fengere |
yünden ip eğirmek
için kullanılan tahtadan yapılan dört çatal tahta ve bir çubuktan oluşan alet |
| Gâni |
Çocuk
arabası, 4 tekerlekli el arabası (Kağnı)
 |
|
|
| Garagabuk |
Kestane |
| Garalık |
Eski köy
evlerinde içine odun veya çıra konulan, genellikle kapı arkasında bulunan dolap. |
| Garı |
Kadın |
Garlanguç |
Öküz arabasının arka
dingiline takılan çatal ağaç
 |
| Gerede |
Cumartesi
günü |
Gicirgen |
Isırgan otu
 |
| Gıdım Gıdım |
Azar azar |
| Gır |
Gurbet, uzak |
| Gırnata |
Zurna, Klarnet
 |
Gıyy |
Bayanlar icin
kullanılan seslenme |
| Gocaboba |
Amca |
| Gocana |
Amca'nın
karısı |
Gocuk |
Kışlık üst giyeceği |
Göynek |
Atlet- Yakasız gömlek |
| Guppa |
Yaylalarda yetişen bir tür bodur çalı bitki. |
| Guytak |
Çukur |
| Güğüm |
Emziksiz su
taşıma kabı
 |
Güylek |
Süt kovası |
| Haldur huldur |
İtina etmeden, bir işi düzgün yapmamak. |
Hanay |
Eski evlerde önü
açık genişçe sofa |
| Harabat |
Kırıp-döken,
müsrif, acımasız |
| Haral |
Büyük çuval. Ot çuvalı |
| He |
Evet gibi onaylama ifadesi |
Heece |
küçük, ufak |
Helâ |
Tuvalet |
| Hengâme |
Kalabalık, Anababa günü |
Here |
Küçük çocuk |
| Herif |
Erkek |
| Hışdama |
Usulca Konuşma (veya sus konuşma!) |
| Hokurdanma |
Kızarak
kendi kendine söylenme. |
| Hol |
Tavukları kandırma yumurtası |
| Holluk |
tavukların yumurtlaması için yapılan yer |
Hoşaf |
Komposto |
Höşmerim |
Süt ve undan yapılan,
genelde kahvaltıda üzerine şeker ekilerek yenilen yöresel yemek |
Hurada |
Şurda- Şurada |
İdare
Lambası |
Gaz lambasının az
yanarı
 |
| İğ |
Yün eğirmek için kullanılır. Bir tür fengere |
| iiyh |
Tekrar et!
anlamadım ifadesi. |
| İmük |
Gırtlak |
| İrkmek |
Biriktirmek |
| Kavi |
Sağlam,
Sıkı |
| Kavut |
Kavrulmuş
darı unu veya kurutularak öğütülmüş ahlat unu. |
| Kelem |
Lahana |
Keleve |
Öküz arabasında
kazukların üzerine takılan salları tutturma tahtası (yani bu arabanın üstünde
güvenlik amaçlı bir nevi emniyet kemeri) |
| Kemre |
hayvan gübresi |
| Kes |
İri saman kalıntısı |
| Keş |
Tuzlu yoğurtun kurutulması ile yapılan bir tür peynir. |
| Kıkırdak |
Don yağının (iç yağı) tavada kızartılması ve eritilmesi sonucunda
ortaya çıkan kalıntılar |
Köçü |
bahçe (evin önü) |
Kömüş |
Manda-Camış |
| Kös |
Bir tür uyarı ve ikaz davulu |
Köşlük |
Balkon
 |
Kumpir |
Patates |
| Kuzumelek |
Çam kozalağı |
| Küyner |
Köknar |
Löküs |
Tüp veya gazlayanan bir tür ışıtma aracı.
Lamba. |
| Mahna |
Bahane |
| Meh |
Al! |
| Menemme |
Gâliba |
Merdimen |
Merdiven |
| Meşeggat |
Zorlu, çileli |
| Motur |
Traktör |
| Musmul |
Hayvanın
islâmi kurallara göre öldürülmesi. Temiz olması. |
| Müstembel |
Kullanılmış, eski |
Nacak |
Balta |
| Nagıl |
Damat evinden gelin evine törenle kına götürme merasimi |
| Narasın |
Ne gezeer, Nerdee.. |
Öğrende |
Ucu çivili uzunca sopa,
öküzleri yönlendirmek için kullanılırdı. |
| Örükleme |
Ağzına kadar doldurma (sıvı olmayan şeyler için) |
Özek |
Öküz arabasında ön
dingille arka dingili birbirine bağlayan ince uzun ağaç. Özek orta bir yerinden
garlanguç ile ağaç veya metal bir çivi ile birleştirilir. |
| Pala |
Bez
parçası |
| Pantul |
Pantalon |
Peşkir |
Havlu |
| Pısmak |
Saklanmak |
Poyunduruk |
öküzleri arabaya
koşmaya yarayan tahta koşum.
 |
| Pöstü |
Keçi
derisinin şaplanması ile yapılan yer minderi.
 |
| Romuk |
Römork |
| Sal |
Keleveleri birbirine bağlayan ağaçlar |
| Saya |
Evlerin bitişiğinde odun, araba gibi şeylerin
konulduğu, üzeri tahta ile örtülü yer. |
| Selekapa |
Samanlıktan ahıra ot veya saman götürmek için
kullanılır. Sele
 |
| Seyirtmek |
Koşmak |
| Sıklat |
Sıcaklığın aşırı yükselmesi |
| Sıyırıp salma |
Başıboş bırakma |
Sıvatlık |
Topluca çamaşır
yıkanılan yer. Çamaşır yıkamak için yaslı taşlar konulmuş dere kenarı veya
çamaşır yıkamak için yapılmış müşterek kullanımlı bina. |
| Soba Kazanı |
Sobanın
üstüne su ısıtmak için konulan kab. |
Sünge |
Fırının içindeki
külleri temizlemek için kullanılır |
| Sürge |
Tarlayı sapanla sürdükten ve ekin ektikten sonra düzlemeye yarayan,
altı çivili, öküzlere koşulan, yaklaşık 4-4,50 m. uzunluğunda kütük.
 |
| Sürgüç |
Bulaşık bezi |
| Sütlük |
Yayla
evlerinde Yayık dövülen ve yoğurt torbasının bulunduğu kısım. |
| Şalgam |
Turp |
| Şamar |
Tokat, dayak |
| Şırıkmak |
Şımarmak |
| Tee nelle |
Çok
uzaklar |
| Tedik tedik |
Çabuk çabuk |
| Temek |
Ahırın içinden dışarıya kemre atılan yer. |
| Tentene |
Dantel |
| Tırkız |
Yayla kapı
kilidi. Sopanın ucuna ip bağlanarak çatının gizli bir yerinden kapının arkasına
dayandırılması sonucunda oluşturulan emniyet. |
| Tokaç |
Sıvatlıklarda çamaşır yıkamak için kullanılan, küreğe benzer
alet. Taş üzerindeki çamaşırlara vurulurdu. |
Tokutma |
Avlu veya ağıl
girişini engelleyen üst üste konulmuş, hareketli, 20-30 cm çapında birkaç kalınca
sopadan oluşur. Bir tür kapı.
 |
| Töngemen |
Acemi, Toy, Yeni (insan için) |
| Undan keri |
Ondan sonra |
| Upruk |
İbrik.
Emzikli su taşıma kabı.
 |
| Usturuplu |
Uygun, düzgün |
| Ünnemek |
Seslenmek |
| Üssehet |
Hemen anında |
Üree |
erkekler icin
kullanılan seslenme |
| Yalabuk |
Kaygan |
| Yalak |
Hayvanların
su içtiği yer. |
| Yalamuk |
İlkbaharda
çam ve köknar ağaçlarının, kabuklarının altındaki taze ve sulu beden
sürgünü. |
| Yalan sığmak |
Yalan söylemek |
| Yaslahaç |
Üzerinde hamur açılan tahta |
| Yayılma |
Hayvan için: çayırda, bayırda otlanma |
| Yaylım iyi |
Otu
bol bereketli |
| Yengce |
Hafif |
| Yırçalmış |
Söz dinlemeyen, asi |
| Yo'o |
Hayır
ifadesi |
| Yular |
Büyükbaş
hayvan bağı, urgan veya zincirden yapılır. |
Zañar |
Başıboş köpek ((ñ)
ğ
ve g arası bir ses, dilin hafifçe boğaza yakın bir yerde damağa deydirilmesi ile
oluşur.) |
Zevle |
öküzleri poyunduruğa
koşan demir |
| Zıngıldamak |
Kımıldamak, sallanmak |
Zirzop |
Haylaz, yaramaz,
iş-güç tutmayan |
|
|
| DUALAR
VE BEDDUALAR |
Ermiyesice
Ilıtmayasıca
Gebermiyesice
Körolmayasıca
Siydük yolları tutulasıca
Boynu altında kalasıca
Geberipte geberisice
Boynu devrülsün
Olamaz olasıca
Muzavur
Nekbet
Allah müstagını vermesin
Allah ala gözlü bi oğlan vesin
Ak günne gör emi
Allahtan dilerim ki..... |
| Kaynaklar: |
www.calkoy.com
http://umut10b38.sitemynet.com/umut_14/id3.htm
http://www.dortdivan.net
Ahmet YILMAZ(Yukarı Sayık Köyü)
©mustaffy© |